جستارهای باستان شناسی ایران پیش از اسلام

جستارهای باستان شناسی ایران پیش از اسلام

مطالعه سفالینه‌های محوطه شاه‌نشین شهر تاریخی فریم

نویسندگان
چکیده
براساس منابع تاریخی شهر فریم در ولایت طبرستان در دوران ساسانی و قرون اولیه اسلامی، از جمله مراکز شهری بوده که نقشی فعال در تحولات پهنه فرهنگی طبرستان داشته است. این شهر مقّر اصلی دو خاندان محلی طبرستان به نام‌های آل‌قارن و آل‌باوند بوده است. محوطه شاه‌نشین به‌عنوان بخشی کوچک از شهر تاریخی فریم، طی سال‌های 1385، 1387 و 1388هـ. ش. کاوش باستان‌شناسانه شد. حاصل این کاوش‌ها کشف آثار معماری، سفالی و دیگر یافته‌های فرهنگی بود. ضرورت مطالعه روی آثار سفالین این شهر، بیشتر به‌دلیل شناخت هرچه بیشتر از توالی گاه‌نگاری و مطالعه گونه‌های شاخص سفالی در قرون اولیه اسلامی این منطقه انجام گرفت؛ زیرا علی‌رغم وجود محوطه‌های قرون اولیه اسلامی، تاکنون مطالعه علمی روی محوطه‌های اسلامی مازندران با تمرکز بر طبقه‌بندی،گونه‌شناسی و مقایسه تطبیقی سفالینه‌های حاصل از کاوش، صورت نپذیرفته است. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات به‌صورت اسنادی و مطالعات میدانی، درصدد ارایه گاه‌نگاری نسبی محوطه شاه‌نشین براساس یافته‌های سفالی است. براساس مطالعات گونه‌شناسی و تحلیل آماری سفال‌های شاخص مجموعه و نیز بهره‌گیری قراین تاریخی، استقرار در محوطه شاه‌نشین فریم، از اواخر عصر ساسانی آغاز گردید و در اواخر قرن پنجم هجری‌قمری رو به افول نهاد. دوره شکوفایی این محوطه مربوط به قرون سوم و چهارم هجری قمری است. نتایج مطالعه روی سفالینه‌های شاخص مکشوفه از سه فصل کاوش محوطه شاه‌نشین فریم نشان می‌دهدکه دو گونه اصلی سفال‌های بدون‌لعاب و لعاب‌دار به‌ترتیب به دوازده و چهار زیرگونه سفالی تقسیم شدند. مهم‌ترین نقوش تزیینی سفالینه‌ها شامل نقش‌کنده و اسگرافیاتو بوده است. با مطالعه تطبیقی گونه سفالی مکشوفه و دیگر مراکز شهری در ایران، وجوه اشتراک زیادی در نقش، نوع پوشش، اشکال رایج میان محوطه شاه‌نشین و شهرهای نیشابور، بیشاپور، گور، دارابگرد، سرمشهد، جرجان، سیستان، مالین باخرز، دقیانوس، سرخ‌قلعه و سیمره وجود دارد. گاه‌نگاری نسبی قابل ارائه برای این محوطه، دامنه زمانی اواخر ساسانی تا قرن پنجم هجری قمری است. براساس شواهد تاریخی و مطالعات باستان‌شناختی، دوره بالندگی و پویایی محوطه شاه‌نشین به‌عنوان بخشی از شهر تاریخی فریم، قرون سوم و چهارم هجری قمری است.
کلیدواژه‌ها