تحولات نیمه نخست هزاره سوم م. سبب شد تا فرهنگ‌های شهری وسیعی در مناطق مختلف خاورنزدیک با شمایل‌نگاری ویژه‌ای در آثار هنری‌شان شکل گیرد که از باورها و اعتقادات آن‌ها منشأ گرفته بود. از مهم‌ترین حوزه‌های فرهنگی در این دوره می‌توان به حوزه فرهنگی ایلام در جنوب‌غرب ایران با محوریت شوش و چغازنبیل،‏ حوزه فرهنگی جنوب‌شرق ایران با محوریت جیرفت،‏ حوزه فرهنگی سیستان با محوریت شهر سوخته،‏ حوزه فرهنگی دشت گرگان با محوریت بازگیر،‏ حوزه فرهنگی خراسان با محوریت شهرک فیروزه و چلو،‏ حوزه فرهنگی بلخ و مرو در آسیای میانه و حوزه‌های فرهنگی در حاشیه جنوبی خلیج‌فارس،‏ مکران،‏ پاکستان و دره سند اشاره کرد. هر یک از فرهنگ‌های شهری در این دوره به‌عنوان یک کانون فرهنگی- هنری با ایدئولوژی‌های اعتقادی،‏ سیستم‌های اجتماعی،‏ سنت‌ها و شمایل‌نگاری‌های هنری ویژه و منحصر به فرد شناخته می‌شوند. نقش مار به‌عنوان حیوانی اسطوره‌ای از دوره مس‌سنگ در آثار مادی- هنری کانون‌های فرهنگی ذکر شده با شمایل‌نگاری متفاوتی تجلی یافته است. در پژوهش حاضر تلاش می‌شود به روش مطالعه تطبیقی و رویکرد شمایل‌شناسانه،‏ تغییرات سبکی و مفاهیم اسطوره‌ای این نقش در کانون‌های شهری پیش از تاریخ ایران و آسیای میانه ارزیابی شود. نتایج پژوهش نشانگر این است که نقش مایه مار در هنر ایران شرقی و آسیای مرکزی علاوه بر الهام گیری از هنر ایران غربی و میان رودان،‏ به تدریج به علت پیوند با هنر،‏ باورها،‏ مناسبات آیینی و اساطیر ایران شرقی و آسیای میانه و تغییرات سطوح اجتماعی،‏ مذهبی و سیاسی این جوامع ادغام شده و نهایتاً منجر به نوآوری‌هایی در مفاهیم و سبک‌های هنری این نقش شده است.