انجمن علمی باستانشناسی ایران با همکاری دانشگاه شهرکرد جستارهای باستان شناسی ایران پیش از اسلام 2476-6046 8 2 2024 02 20 Investigation, Study and Evaluation of Spatial Structure and Framework of the Cities of Sistan in Historical Eras بررسی، مطالعه و ارزیابی ساختار فضایی و استخوان‌بندی شهرهای سیستان در دوران تاریخی 11593 10.22034/iaej.2024.14647.1124 FA جواد علایی مقدم استادیار گروه باستان شناسی دانشکده هنر و معماری دانشگاه زابل 0000-0002-2857-890X شریفه سرگلزایی استادیار گروه شهرسازی دانشگاه زابل Journal Article 2023 12 29 Located in the easternmost part of Iran, Sista is the remains of an ancient state known throughout history under various titles such as Zaranka, Darangiana, Sakestan and Sistan. This region has evidence of settlements from the middle of the 4th millennium BC to the present, many of which are the remains of small and large ancient cities. Historical sources, from the Achaemenid Empire to the end of the Sassanid period, mention cities in the Sistan region that were the center of this eastern state during their own time, but the original location of many of them is now unknown. On the other hand, the lack of knowledge about these cities makes it difficult to study the urbanization process in this region. Therefore, in order to determine the original location of the main cities of Sistan in the historical period and to evaluate these cities structurally, the authors first intend to use historical approach to find the sites compatible with the mentioned cities in the historical sources; and then by specifying the architectural and urbanization features of each of these cities they investigate the urbanization process during the historical period of ancient Sistan. The results suggest that from the Achaemenid era to the end of the Sasanian period, five main and central cities were formed in Sistan, including Zarin , Prophthasia, Agriaspi, Ram Shahristan and Zarang, which correspond to the sites of Dahan-e Gholaman, Qala Farah, Qala Sam, Teppe Shahristan and Nadeali, respectively. The spatial structure and urbanization pattern have changed numerous times during this period, eventually leading to the emergence of large cities in the late Sassanid and the early Islamic period. The development of the urbananization process of Sistanand in the historical period can be regarded as the formation of the city of Zarang, which became one of the سیستان واقع در شرقی‌ترین قسمت ایران‌زمین، بقایای از ایالتی کهن است که در طول تاریخ با عناوین مختلفی چون زرنکا، درنگیانا، سکستان و سیستان شناخته می‌شده است. این منطقه از اواسط هزاره چهارم ق.م تا زمان حاضر دارای شواهد استقراری می‌باشد که بسیاری از آنها بقایای شهرها کوچک و بزرگ باستانی است. منابع تاریخی، از دوران امپراتوری هخامنشیان تا پایان دوران ساسانی، از شهرهایی در منطقه سیستان یاد می‌کند که در زمان خود مرکز این ایالت شرقی بوده‌اند، ولی در حال حاضر مکان اصلی بسیاری از آنها نامشخص می‌باشد. از سوی دیگر عدم شناخت این شهرها، امکان مطالعه روند شهرسازی در این منطقه را دچار مشکل نموده است. در این راستا نگارندگان برآنند در راستای شناسایی مکان شهرهای اصلی سیستان در دوران تاریخی و ارزیابی ساختاری این شهرها، در ابتدا بر اساس رهیافت تاریخی محوطههای قابل تطبیق با شهرهای مذکور در منابع تاریخی را یافته و پس از آن با مشخص نمودن ویژگی-های معماری و شهرسازی هر یک از این شهرها، به بررسی روند شهرسازی دوران تاریخی سیستان باستان بپردازند. نتایج بیانگر آن است که از دوران هخامنشی تا پایان دوران ساسانی پنج شهر اصلی و مرکزی در سیستان شکل گرفته است. این شهرها شامل زارین ، پروفتازیا، اگریاسپی، رام‌شهرستان و زرنگ است که به ترتیب برابر با محوطه‌های دهانه غلامان، قلعه فراه، قلعه سام، تپه شهرستان و محوطه نادعلی می‌شوند. ساختار فضایی و الگوی شهرسازی در این گستره زمانی بارها تغییر نموده است و در نهایت منجر به ایجاد شهرهای بزرگ اواخر ساسانی و اوایل دوران اسلامی شده است.